Diyabet Hemşirelik Bakım Planı: NANDA Tanıları, Amaçları ve Hemşirelik Girişimleri
Diyabet (Diabetes Mellitus), insülin salgısında yetersizlik, insülinin etkisinde azalma veya her iki mekanizmanın birlikte görülmesi sonucunda ortaya çıkan, kronik hiperglisemiyle karakterize metabolik bir hastalıktır.
Diyabetli bireylerin bakımında hemşireler; kan glukozunun izlenmesi, ilaçların güvenli uygulanması, beslenme düzeninin desteklenmesi, komplikasyonların önlenmesi ve hastanın öz bakım becerilerinin geliştirilmesinde önemli sorumluluklar üstlenir.
Diyabet hemşirelik bakım planı, hastanın mevcut sağlık sorunlarının ve olası risklerinin belirlenerek uygun hemşirelik tanılarının oluşturulması, ölçülebilir hedeflerin belirlenmesi, girişimlerin uygulanması ve sonuçların değerlendirilmesi sürecidir.
Bu rehberde diyabet hastalarında kullanılabilecek hemşirelik tanıları, bakım planı örnekleri ve klinik uygulamalarda dikkat edilmesi gereken noktalar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
1. Diyabet nedir? Türleri nelerdir?
Diyabetin başlıca türleri Tip 1 diyabet, Tip 2 diyabet, gestasyonel diyabet ve diğer özgül nedenlere bağlı diyabettir.
| Diyabet türü | Temel özellikleri |
|---|---|
| Tip 1 Diyabet | Genellikle otoimmün beta hücre yıkımı sonucunda gelişen, mutlak veya mutlağa yakın insülin eksikliği |
| Tip 2 Diyabet | İnsülin direnci ve ilerleyici beta hücre işlev bozukluğu |
| Gestasyonel Diyabet | Gebeliğin ikinci veya üçüncü trimesterinde tanınan ve gebelik öncesinde açık diyabet olarak tanımlanmayan glukoz metabolizması bozukluğu |
| Diğer özgül tipler | Genetik hastalıklar, pankreas hastalıkları veya bazı ilaçlara bağlı diyabet |
Diyabetli hastalarda sık görülen belirtiler arasında poliüri (sık ve fazla miktarda idrara çıkma), polidipsi (aşırı susama), polifaji (aşırı yeme isteği), açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik, bulanık görme ve yara iyileşmesinde gecikme bulunur.
Ancak özellikle Tip 2 diyabet, uzun süre belirgin semptom oluşturmadan ilerleyebilir.
2. Diyabet hastasında hemşirelik değerlendirmesi
Bakım planı hazırlanırken öncelikle sistematik veri toplanmalıdır. Hastanın yalnızca kan şekeri değeri değil, genel klinik durumu ve diyabet yönetim becerileri de değerlendirilmelidir.
Subjektif veriler
Hastanın susama, halsizlik, baş dönmesi ve görme değişikliği şikâyetleri
Diyabet tanısı alma zamanı ve hastalık öyküsü
Kullanılan insülin ve diğer antidiyabetik ilaçlar
Beslenme alışkanlıkları ve fiziksel aktivite düzeyi
Evde kan şekeri ölçme ve ilaç uygulama becerisi
Daha önce yaşanan hipoglisemi veya hiperglisemi atakları
Tedaviye uyumu etkileyen ekonomik, psikolojik ve sosyal faktörler
Objektif veriler
Kapiller veya laboratuvar kan glukozu sonuçları
HbA1c düzeyi
Yaşam bulguları ve bilinç durumu
Kilo, boy ve beden kitle indeksi
Sıvı alımı ve idrar çıkışı
Cilt bütünlüğü, ayak muayenesi ve yara varlığı
Böbrek fonksiyonları ve elektrolit değerleri
Enjeksiyon bölgeleri ve insülin uygulama tekniği
Klinik not: Kan glukozu hedefleri hastanın yaşı, eşlik eden hastalıkları, hipoglisemi riski ve tedavi özelliklerine göre bireyselleştirilmelidir. Gebe olmayan birçok yetişkin için HbA1c hedefi genellikle %7’nin altıdır; ancak bu hedef her hasta için uygun değildir.
3. Diyabet hastalarında kullanılabilecek hemşirelik tanıları
Diyabet hastalarında bakım planı oluşturulurken aşağıdaki sorun ve risk alanları değerlendirilir.
| Hemşirelik tanısı veya bakım sorunu | İlişkili faktörler |
|---|---|
| Kan glukoz düzeyinde dengesizlik riski | İnsülin tedavisi, beslenme değişiklikleri, hastalık ve aktivite farklılıkları |
| Enfeksiyon riski | Hiperglisemi, dolaşım sorunları, cilt bütünlüğünün bozulması |
| Deri bütünlüğünde bozulma | Nöropati, basınç, dolaşım bozukluğu |
| Sıvı volüm eksikliği | Osmotik diürez, kusma, yetersiz sıvı alımı |
| Bilgi eksikliği | Diyabet yönetimine ilişkin yetersiz bilgi veya deneyim |
| Etkisiz sağlık yönetimi | Karmaşık tedavi planı, destek ve kaynak yetersizliği |
| Düşme riski | Hipoglisemi, periferik nöropati, görme bozukluğu |
| Aktivite intoleransı | Halsizlik, eşlik eden kardiyopulmoner sorunlar |
| Beslenme yönetiminde güçlük | Öğün düzensizliği, beslenme bilgisi eksikliği |
| Anksiyete | Kronik hastalık yönetimi ve komplikasyon kaygısı |
Bu tablo, bakım planı için değerlendirme alanlarını gösterir. Tanıların kesin NANDA-I adları ve kodları, kullanılan güncel NANDA-I sınıflandırmasıyla doğrulanmalıdır. Her diyabet hastasına listedeki bütün tanılar konulmaz; tanı seçimi bireysel değerlendirme bulgularına dayanır.
4. Diyabet hemşirelik bakım planı örnekleri
Aşağıdaki bakım planları, hemşirelik öğrencileri ve klinikte çalışan hemşireler için hazırlanmış örneklerdir. Girişimler hastanın durumuna, hekim istemlerine ve kurum protokollerine göre uyarlanmalıdır.
Bakım Planı 1: Kan glukoz düzeyinde dengesizlik riski
Hemşirelik tanısı: Kan glukoz düzeyinde dengesizlik riski.
Risk faktörleri: İnsülin uygulaması, öğün atlama, enfeksiyon, fiziksel aktivitede değişiklik, yetersiz hastalık yönetimi.
Amaç: Hastanın kan glukozunun belirlenen bireysel hedef aralıkta tutulması ve ciddi glisemik dalgalanmaların önlenmesi.
| Hemşirelik girişimleri | Gerekçe |
|---|---|
| Kan glukozunu hekim istemi ve izlem protokolüne göre ölçmek | Hipoglisemi ve hiperglisemiyi erken belirlemek |
| Öğün saatlerini ve tüketilen besin miktarını değerlendirmek | Beslenme ile ilaç etkisi arasındaki uyumu sağlamak |
| İnsülin türünü, dozunu ve uygulama zamanını kontrol etmek | İlaç uygulama hatalarını önlemek |
| Terleme, titreme, bilinç değişikliği ve aşırı susama gibi belirtileri izlemek | Glisemik bozuklukları erken fark etmek |
| Hastaya kan şekeri ölçümünü uygulamalı öğretmek | Öz bakım becerisini geliştirmek |
| Glukoz sonuçlarını ve uygulanan girişimleri kaydetmek | Tedaviye yanıtı izlemek |
Değerlendirme: İzlem süresince kan glukozu bireysel hedeflere yaklaşmış, semptomatik hipoglisemi gelişmemiş ve hasta kan şekeri ölçümünü doğru uygulayabilmiştir.
2026 ADA kılavuzunda, gebe olmayan birçok yetişkin için öğün öncesi 80–130 mg/dL ve öğün başlangıcından 1–2 saat sonraki tepe değerin 180 mg/dL altında olması genel hedefler arasında yer alır. Hastanede yatan hastalar için hedefler farklıdır.
Doi+1
Bakım Planı 2: Enfeksiyon riski
Hemşirelik tanısı: Enfeksiyon riski.
Risk faktörleri: Kontrolsüz hiperglisemi, cilt bütünlüğünün bozulması, invaziv girişimler ve dolaşım sorunları.
Amaç: Hastanın bakım süresince enfeksiyon belirtileri göstermemesi ve enfeksiyon risklerinin azaltılması.
| Hemşirelik girişimleri | Gerekçe |
|---|---|
| Vücut sıcaklığı ve diğer yaşam bulgularını takip etmek | Enfeksiyon belirtilerini erken saptamak |
| Deri, ayaklar ve girişim bölgelerini değerlendirmek | Olası enfeksiyon odaklarını belirlemek |
| El hijyeni ve aseptik tekniklere uymak | Mikroorganizma bulaşmasını azaltmak |
| Kan glukozu takibini sürdürmek | Hipergliseminin enfeksiyon ve iyileşme üzerindeki etkilerini azaltmak |
| Hastaya kişisel hijyen ve yara bakımı eğitimi vermek | Enfeksiyonun önlenmesine katkıda bulunmak |
| Enfeksiyon şüphesinde ilgili sağlık ekibini bilgilendirmek | Erken değerlendirme ve tedaviyi desteklemek |
Değerlendirme: Hastada yeni enfeksiyon bulgusu gelişmemiş, girişim bölgelerinde kızarıklık veya akıntı gözlenmemiştir.
Bakım Planı 3: Deri bütünlüğünde bozulma
Hemşirelik tanısı: Deri bütünlüğünde bozulma.
İlişkili faktörler: Periferik nöropati, basınç, travma ve dolaşım yetersizliği.
Tanımlayıcı bulgular: Ayakta yara, deri yüzeyinde açılma, kızarıklık veya doku hasarı.
Amaç: Mevcut deri hasarının iyileşmesinin desteklenmesi ve yeni yara oluşumunun önlenmesi.
| Hemşirelik girişimleri | Gerekçe |
|---|---|
| Yaranın yerini, boyutunu, derinliğini ve çevre dokuyu değerlendirmek | İyileşme sürecini izlemek |
| Yara bakımını uygun protokole göre gerçekleştirmek | Doku iyileşmesini desteklemek |
| Ayaklarda duyu kaybı ve dolaşım bulgularını değerlendirmek | Nöropati ve iskemi belirtilerini belirlemek |
| Etkilenen bölgedeki basıncın azaltılmasını sağlamak | Tekrarlayan doku hasarını önlemek |
| Hastaya uygun ayakkabı ve günlük ayak kontrolü hakkında eğitim vermek | Yeni yaralanmaları önlemek |
| Gerektiğinde yara bakım ekibine yönlendirmek | Uzman değerlendirmesi sağlamak |
Değerlendirme: Yara boyutunda azalma, sağlıklı granülasyon dokusunda artış ve yeni deri hasarı gelişmemesi beklenir.
Diyabetli bireylerde günlük ayak kontrolü önemlidir. Duyu kaybı nedeniyle küçük yaralanmalar fark edilmeyebilir.
CDC+1
Bakım Planı 4: Sıvı volüm eksikliği
Hemşirelik tanısı: Sıvı volüm eksikliği.
İlişkili faktörler: Hiperglisemiye bağlı osmotik diürez, yetersiz sıvı alımı ve kusma.
Tanımlayıcı bulgular: Ağız kuruluğu, taşikardi, hipotansiyon, azalmış idrar çıkışı veya klinik dehidratasyon bulguları.
Amaç: Hastanın yeterli hidrasyonunun ve hemodinamik stabilitesinin sağlanması.
Hemşirelik girişimleri:
Aldığı-çıkardığı sıvı miktarını izlemek.
Kan basıncı, nabız ve bilinç durumunu değerlendirmek.
Elektrolit, böbrek fonksiyonu ve kan glukozu sonuçlarını takip etmek.
Sıvı alımını hastanın klinik durumuna göre desteklemek.
Hekim istemine göre intravenöz sıvı tedavisini uygulamak.
Sıvı yüklenmesi açısından özellikle kalp veya böbrek yetmezliği bulunan hastaları değerlendirmek.
Değerlendirme: Yaşam bulgularının stabil olması, hidrasyon belirtilerinin düzelmesi ve sıvı dengesinin hedeflere yaklaşması beklenir.
Ciddi hiperglisemiye kusma, bilinç değişikliği, derin-hızlı solunum veya belirgin dehidratasyon eşlik ediyorsa diyabetik ketoasidoz ya da hiperozmolar hiperglisemik durum açısından acil tıbbi değerlendirme gerekir.
Bakım Planı 5: Bilgi eksikliği
Hemşirelik tanısı: Diyabetin öz yönetimine ilişkin bilgi eksikliği (kullanılan NANDA-I baskısındaki güncel tanı karşılığı doğrulanmalıdır).
İlişkili faktörler: Yeni tanı alma, yetersiz sağlık okuryazarlığı, tedavi hakkında eğitim almama.
Amaç: Hastanın diyabet yönetiminin temel ilkelerini açıklayabilmesi ve gerekli becerileri gösterebilmesi.
| Hemşirelik girişimleri | Gerekçe |
|---|---|
| Hastanın mevcut bilgisini ve öğrenme gereksinimlerini değerlendirmek | Eğitimi bireyselleştirmek |
| Diyabetin temel özelliklerini anlaşılır dille açıklamak | Hastalık farkındalığını artırmak |
| Kan glukozu ölçümünü uygulamalı göstermek | Ölçüm hatalarını azaltmak |
| İnsülin uygulama tekniğini öğretmek | Güvenli ilaç kullanımını desteklemek |
| Hipoglisemi belirtilerini ve yapılması gerekenleri anlatmak | Acil durumlara hazırlık sağlamak |
| Hastadan öğrendiklerini kendi cümleleriyle açıklamasını istemek | Eğitimin anlaşılıp anlaşılmadığını değerlendirmek |
Değerlendirme: Hasta kan şekeri ölçümünü gösterebilmiş, hipoglisemi belirtilerini sayabilmiş ve ilaçlarını nasıl kullanacağını açıklayabilmiştir.
Bakım Planı 6: Etkisiz sağlık yönetimi
Hemşirelik tanısı: Etkisiz sağlık yönetimi veya güncel NANDA-I terminolojisindeki uygun karşılığı.
İlişkili faktörler: Karmaşık tedavi, ekonomik güçlükler, yetersiz sosyal destek ve motivasyon sorunları.
Amaç: Hastanın sürdürülebilir bir diyabet öz yönetim planı oluşturması.
Hemşirelik girişimleri:
İlaç kullanımındaki güçlükleri yargılamadan değerlendirmek.
Hastayla birlikte ulaşılabilir kısa dönem hedefler belirlemek.
İlaçlara, ölçüm malzemelerine ve kontrollere erişimi sorgulamak.
Diyabet hemşiresi, diyetisyen ve gerektiğinde sosyal hizmet uzmanıyla iş birliği yapmak.
Hastanın yaşam düzenine uygun hatırlatıcı ve takip yöntemleri geliştirmek.
Aile desteğini hastanın onayıyla bakım sürecine dahil etmek.
Değerlendirme: Hasta günlük takip planını açıklayabilmiş ve belirlenen hedefleri uygulamaya başlamıştır.
Bakım Planı 7: Düşme riski
Hemşirelik tanısı: Düşme riski.
Risk faktörleri: Hipoglisemi, periferik nöropati, ortostatik hipotansiyon ve görme bozukluğu.
Amaç: Hastanın bakım süresince düşme yaşamaması.
Hemşirelik girişimleri:
Kurumun kullandığı geçerli ölçekle düşme riskini değerlendirmek.
Hastanın yürüme ve denge durumunu gözlemlemek.
Yatak çevresindeki engelleri kaldırmak ve çağrı zilini ulaşılabilir tutmak.
Baş dönmesi veya hipoglisemi belirtilerinde hastanın tek başına mobilize olmasını önlemek.
Güvenli ayakkabı kullanımını desteklemek.
Hasta ve yakınlarını düşme önlemleri konusunda bilgilendirmek.
Değerlendirme: İzlem süresince düşme gelişmemiş ve hasta güvenli mobilizasyon önlemlerini uygulamıştır.
Bakım Planı 8: Anksiyete
Hemşirelik tanısı: Anksiyete.
İlişkili faktörler: Kronik hastalık tanısı, komplikasyon korkusu, insülin kullanma kaygısı.
Tanımlayıcı bulgular: Endişe ifadeleri, huzursuzluk, uyku güçlüğü, konsantrasyon azalması.
Amaç: Hastanın kaygı düzeyinin azalması ve hastalık yönetimine katılımının artması.
Hemşirelik girişimleri:
Hastanın kaygı kaynaklarını ifade etmesine fırsat vermek.
Empatik ve açık iletişim kurmak.
Tedavi işlemlerini önceden açıklamak.
Hastanın anlayabileceği düzeyde doğru bilgi sunmak.
Uygun gevşeme ve baş etme yöntemlerini öğretmek.
Gerektiğinde psikolojik destek için yönlendirmek.
Değerlendirme: Hasta kaygısının azaldığını ifade etmiş ve bakım sürecine daha aktif katılmıştır.
5. Diyabet hastasında hipoglisemi ve hiperglisemi yönetimi
Diyabet bakımının en önemli bileşenlerinden biri, kan glukozundaki ani değişimlerin erken tanınmasıdır.
Hipoglisemi
Hipoglisemi uyarı eşiği
70 mg/dL altı
Klinik açıdan önemli hipoglisemi
54 mg/dL altı
ADA 2026 hipoglisemi sınıflandırması.
Diabetes Journals+1
Hipoglisemi belirtileri arasında terleme, titreme, çarpıntı, açlık hissi, huzursuzluk, baş dönmesi ve bilinç değişikliği bulunabilir.
Bilinci açık, güvenle yutabilen ve kan glukozu 70 mg/dL altında olan hastalarda genel yaklaşım, yaklaşık 15 gram hızlı etkili karbonhidrat verilmesi ve 15 dakika sonra yeniden ölçüm yapılmasıdır. Düşüklük devam ediyorsa işlem protokole göre tekrarlanır.
Bilinci bozuk veya güvenle yutamayan hastaya ağızdan yiyecek ya da içecek verilmez. Acil yardım çağrılır; glukagon veya intravenöz glukoz, yetkili sağlık personeli tarafından uygun protokole göre uygulanır.
Diabetes Journals+1
Hiperglisemi
Hiperglisemide aşırı susama, sık idrara çıkma, halsizlik ve bulanık görme görülebilir.
Hemşirelik yaklaşımında kan glukozu izlemi, hidrasyon değerlendirmesi, ilaç uygulamalarının kontrolü ve gerektiğinde keton takibi önemlidir.
Önemli: Tip 1 diyabetli hastalarda insülin eksikliği diyabetik ketoasidoza yol açabilir. Hastalık dönemlerinde insülinin keyfî olarak kesilmemesi ve hastaya özel hastalık günü planının uygulanması gerekir.
6. Örnek vaka: Tip 2 diyabet hastası için hemşirelik bakım planı
Örnek hasta bilgileri (tamamen kurgusal)
Hasta öyküsü: Yaklaşık 10 yıldır diyabet tanısı bulunan hasta; sık idrara çıkma, aşırı susama ve halsizlik şikâyetleriyle başvurmuştur. İlaçlarını zaman zaman aksattığını, düzenli kan şekeri ölçmediğini ve ayaklarında uyuşma hissettiğini belirtmektedir.
Öncelikli bakım planı
| Hemşirelik tanısı | Amaç | Planlanan girişimler |
|---|---|---|
| Kan glukoz düzeyinde dengesizlik riski | Glukoz değerlerinin bireysel hedefe yaklaşması | Glukoz izlemi, ilaç ve beslenme düzeninin değerlendirilmesi |
| Sıvı volüm eksikliği riski | Hidrasyonun korunması | Sıvı dengesi ve yaşam bulgularının izlenmesi |
| Etkisiz sağlık yönetimi | Hastanın tedavi planına katılması | İlaç kullanımı ve öz yönetim eğitimi |
| Duyu kaybına bağlı yaralanma riski | Ayak yaralanmasının önlenmesi | Ayak muayenesi, koruyucu eğitim ve uygun yönlendirme |
| Bilgi eksikliği | Öz bakım becerilerinin geliştirilmesi | Glukoz ölçümü, hipoglisemi ve ayak bakımı eğitimi |
Örnek hemşirelik değerlendirme notu
Hastanın kan glukozu izlemine başlanmış, sıvı dengesi değerlendirilmiş ve diyabet öz yönetimi konusunda eğitim verilmiştir. Ayaklarda uyuşma şikâyeti nedeniyle nöropati açısından ileri değerlendirme gereksinimi belirlenmiştir.
İzlem sonucunda glukoz değerleri, hastanın eğitime katılımı, ilaç uygulama becerisi ve deri bütünlüğü yeniden değerlendirilerek bakım planı güncellenecektir.
Bu örnek, eğitim amaçlıdır. Gerçek hasta kaydında yalnızca uygulanmış girişimler ve doğrulanmış değerlendirme sonuçları yazılmalıdır.
7. Diyabet hastasına taburculuk eğitimi
Taburculuk öncesinde hastanın günlük yaşamda diyabetini güvenli biçimde yönetebilmesi hedeflenir.
Diyabet taburculuk eğitimi kontrol listesi
Hasta eğitiminde yalnızca bilgi aktarımı yeterli değildir. Öğrenilen becerilerin hasta tarafından gösterilmesi ve eksiklerin yeniden ele alınması gerekir. Günlük ayak kontrolü, düzenli izlem ve planlanan sağlık kontrolleri diyabet bakımının önemli parçalarıdır.
8. Diyabet hemşirelik bakım planında dikkat edilmesi gerekenler
Başarılı bir bakım planı hazırlanırken şu temel ilkelere uyulmalıdır:
Her hastanın bakım planı bireyselleştirilmelidir.
Hemşirelik tanıları mevcut değerlendirme verileriyle desteklenmelidir.
Risk tanıları ile mevcut sorun tanıları birbirinden ayrılmalıdır.
Amaçlar ölçülebilir ve gerçekçi olmalıdır.
Hemşirelik girişimleri klinik gerekçelere dayanmalıdır.
Uygulanan bakımın sonuçları düzenli olarak değerlendirilmelidir.
Hasta ve ailesi, uygun olduğu ölçüde bakım sürecine katılmalıdır.
9. Sıkça sorulan sorular
Diyabet hastasına hangi hemşirelik tanıları konulur?
Kan glukoz düzeyinde dengesizlik riski, enfeksiyon riski, deri bütünlüğünde bozulma, sıvı volüm eksikliği, bilgi eksikliği, düşme riski ve anksiyete gibi tanılar hastanın değerlendirme sonuçlarına göre seçilebilir.
Tip 1 ve Tip 2 diyabet hemşirelik bakım planları aynı mıdır?
Temel bakım ilkeleri benzerdir ancak insülin gereksinimi, hipoglisemi riski, ketoasidoz riski ve öz yönetim eğitimi gibi konularda farklılıklar bulunur.
Diyabet hemşirelik bakım planının temel amacı nedir?
Kan glukozunu bireysel hedeflerde tutmaya yardımcı olmak, akut ve kronik komplikasyonları önlemek, hastanın güvenliğini sağlamak ve bağımsız öz bakım becerilerini geliştirmektir.
Diyabet hastalarında ayak bakımı neden önemlidir?
Periferik nöropati ve dolaşım bozukluğu, ayak yaralanmalarının fark edilmesini ve iyileşmesini zorlaştırabilir. Düzenli kontrol, sorunların erken belirlenmesine yardımcı olur.
Hemşirelik bakım planında değerlendirme bölümüne ne yazılır?
Belirlenen hedeflere ne ölçüde ulaşıldığı, hastanın klinik yanıtı, uygulanan girişimlerin etkileri ve bakım planında yapılması gereken değişiklikler yazılır.
Sonuç
Diyabet hemşirelik bakım planı, yalnızca kan glukozunun kontrolünü değil, hastanın fiziksel, psikolojik ve sosyal gereksinimlerini de kapsayan bütüncül bir bakım yaklaşımıdır.
Etkili hemşirelik bakımı; erken risk değerlendirmesi, güvenli ilaç uygulamaları, komplikasyonların önlenmesi, hasta eğitimi ve düzenli sonuç değerlendirmesi üzerine kurulmalıdır.
Hastaya özgü hazırlanmış, ölçülebilir hedefler içeren ve kanıta dayalı girişimlerle desteklenen bakım planları, diyabet yönetiminin sürdürülebilirliğine katkıda bulunur.
